Κ. Σπυριδάκη: «Τρία χρόνια πιλοτικής εφαρμογής είναι αρκετά – Ώρα για μόνιμο και καθολικό Προσωπικό Βοηθό»

Με την κοινοβουλευτική αυτή πρωτοβουλία, η Βουλευτής αναδεικνύει ότι ο θεσμός του Προσωπικού Βοηθού αποτελεί μία από τις σημαντικότερες κοινωνικές μεταρρυθμίσεις για τα άτομα με αναπηρία, ωστόσο, τρία και πλέον χρόνια μετά την έναρξη της πιλοτικής εφαρμογής του, απαιτούνται ουσιαστικές θεσμικές παρεμβάσεις ώστε να εξελιχθεί σε ένα μόνιμο, καθολικό και αποτελεσματικό εργαλείο ανεξάρτητης διαβίωσης.

Η Ερώτηση βασίζεται στα ευρήματα της πρόσφατης πανελλαδικής ποσοτικής και ποιοτικής έρευνας του Παρατηρητηρίου Θεμάτων Αναπηρίας της Εθνικής Συνομοσπονδίας Ατόμων με Αναπηρία (Ε.Σ.Α.μεΑ.), η οποία καταγράφει για πρώτη φορά με επιστημονικά τεκμηριωμένο τρόπο τόσο τα σημαντικά οφέλη του θεσμού όσο και τις σοβαρές δυσλειτουργίες που εξακολουθούν να υφίστανται και οι οποίες απειλούν τη βιωσιμότητα και την αποτελεσματική γενίκευσή του.

Όπως επισημαίνεται στην Ερώτηση: «Ο θεσμός του Προσωπικού Βοηθού αποτελεί μία από τις σημαντικότερες μεταρρυθμίσεις στον τομέα της κοινωνικής πολιτικής για τα άτομα με αναπηρία στη χώρα μας, καθώς συνδέεται άμεσα με την κατοχύρωση του δικαιώματος στην ανεξάρτητη διαβίωση, την αυτοδιάθεση και την ισότιμη συμμετοχή στην κοινωνική, οικονομική και πολιτική ζωή. Η εφαρμογή του θεσμού ανταποκρίνεται στις προβλέψεις του άρθρου 19 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρίες, την οποία η χώρα μας έχει κυρώσει, και αποτελεί πάγιο αίτημα του αναπηρικού κινήματος εδώ και δεκαετίες.»

Η Βουλευτής υπενθυμίζει ότι το πρόγραμμα υλοποιείται στο πλαίσιο του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, με συνολικό προϋπολογισμό άνω των 41,6 εκατ. ευρώ, ενώ, παρά τις αρχικές εξαγγελίες, εξακολουθεί να λειτουργεί πιλοτικά, έχοντας ήδη συμπληρώσει περισσότερα από τρία χρόνια εφαρμογής.

Στην Ερώτηση τονίζεται ότι τα αποτελέσματα της έρευνας αποδεικνύουν πως ο Προσωπικός Βοηθός δεν αποτελεί απλώς μια κοινωνική παροχή, αλλά έναν θεσμό που αλλάζει ουσιαστικά τη ζωή των ανθρώπων με αναπηρία.

Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται: «Τα συμπεράσματα της έρευνας είναι εξαιρετικά σημαντικά, καθώς επιβεβαιώνουν ότι ο Προσωπικός Βοηθός δεν αποτελεί απλώς μία ακόμη κοινωνική παροχή, αλλά έναν θεσμό που μεταβάλλει ουσιαστικά τη ζωή των ατόμων με αναπηρία και των οικογενειών τους. Σύμφωνα με την έρευνα, η συντριπτική πλειονότητα των ωφελουμένων δηλώνει ότι η ποιότητα ζωής της έχει βελτιωθεί σημαντικά. Η καθημερινότητα γίνεται περισσότερο λειτουργική, οι μετακινήσεις διευκολύνονται, η κοινωνική απομόνωση περιορίζεται, ενισχύεται η συμμετοχή στην κοινωνική ζωή, ενώ παράλληλα τα άτομα με αναπηρία αποκτούν μεγαλύτερη ανεξαρτησία, αυτονομία και έλεγχο στις προσωπικές τους επιλογές.»

Η Ερώτηση αναδεικνύει παράλληλα ότι τα οφέλη δεν περιορίζονται μόνο στους ίδιους τους ωφελούμενους, αλλά επεκτείνονται και στις οικογένειές τους.

Όπως σημειώνεται: «Η έρευνα καταγράφει ότι ο Προσωπικός Βοηθός συμβάλλει σε πολύ σημαντικό βαθμό στη καθημερινή φροντίδα που επωμίζονται οι γονείς και οι συγγενείς, προσφέροντάς τους χρόνο για εργασία, προσωπική ζωή και κοινωνική συμμετοχή. Για πρώτη φορά πολλές οικογένειες αισθάνονται ότι δεν είναι αποκλειστικά υπεύθυνες για τη διαρκή υποστήριξη του συγγενικού τους προσώπου, γεγονός που συμβάλλει ουσιαστικά στη βελτίωση της ψυχικής και κοινωνικής τους ευημερίας.»

Ωστόσο, η ίδια έρευνα καταγράφει μια σειρά από σοβαρές δυσλειτουργίες που δεν μπορούν πλέον να αγνοηθούν.

Η Κατερίνα Σπυριδάκη αναδεικνύει ως κυριότερο πρόβλημα τη μεγάλη δυσκολία εύρεσης Προσωπικών Βοηθών, ιδιαίτερα στην περιφέρεια, καθώς και το δυσμενές εργασιακό πλαίσιο που λειτουργεί αποτρεπτικά για την προσέλκυση νέων επαγγελματιών.

Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται: «Κυριότερο πρόβλημα αναδεικνύεται η εξαιρετικά μεγάλη δυσκολία εύρεσης Προσωπικού Βοηθού. Περισσότεροι από τους μισούς συμμετέχοντες δηλώνουν ότι αντιμετώπισαν πολύ μεγάλη δυσκολία να βρουν διαθέσιμο βοηθό, ενώ πολλές οικογένειες χρειάστηκαν μήνες ή ακόμη και χρόνια μέχρι να εντοπίσουν κατάλληλο πρόσωπο. Η ίδια η έρευνα αποδίδει αυτή την έλλειψη κυρίως στο ιδιαίτερα δυσμενές εργασιακό πλαίσιο των Προσωπικών Βοηθών. Οι χαμηλές ωριαίες αμοιβές, η απασχόληση μέσω εργοσήμου, η απουσία βασικών εργασιακών δικαιωμάτων, η έλλειψη επαγγελματικής προοπτικής και η δυσανάλογη ευθύνη που συνεπάγεται ο συγκεκριμένος ρόλος λειτουργούν αποτρεπτικά τόσο για την προσέλκυση νέων επαγγελματιών όσο και για τη διατήρηση όσων ήδη εργάζονται στο πρόγραμμα.»

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται επίσης στις δυσλειτουργίες της ψηφιακής πλατφόρμας και του Μητρώου Προσωπικών Βοηθών.

Όπως επισημαίνεται: «Η έρευνα καταγράφει σοβαρές δυσλειτουργίες ως προς τη χρηστικότητα και την προσβασιμότητα της ψηφιακής πλατφόρμας, ενώ παράλληλα ασκείται έντονη κριτική στο Μητρώο Προσωπικών Βοηθών, το οποίο δεν λειτουργεί ως πραγματικός μηχανισμός αντιστοίχισης ωφελουμένων και διαθέσιμων βοηθών, καθώς περιλαμβάνει μεγάλο αριθμό μη ενεργών υποψηφίων και παρέχει ελλιπείς πληροφορίες σχετικά με τη διαθεσιμότητα και την εμπειρία τους.»

Η Βουλευτής αναδεικνύει ακόμη ένα ιδιαίτερα ευαίσθητο ζήτημα που αφορά την απαγόρευση απασχόλησης συγγενών Α' και Β' βαθμού ως Προσωπικών Βοηθών.

Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται: «Αρκετοί ωφελούμενοι επισημαίνουν ότι η απόλυτη εφαρμογή της δεν λαμβάνει υπόψη τις πραγματικές συνθήκες που βιώνουν πολλά άτομα με βαριές αναπηρίες. Σε πολλές περιπτώσεις, το συγγενικό πρόσωπο είναι εκείνο που ήδη γνωρίζει σε βάθος τις ιδιαίτερες ανάγκες του ατόμου, τις καθημερινές του συνήθειες, τις ιατρικές του ιδιαιτερότητες και τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να παρέχεται η υποστήριξη. Επιπλέον, πρόκειται συχνά για ζητήματα που άπτονται της προσωπικής αξιοπρέπειας και της ιδιωτικότητας, όπως η προσωπική υγιεινή, το ντύσιμο, η αλλαγή ρουχισμού ή η σωματική φροντίδα, κατά τα οποία αρκετοί ωφελούμενοι δηλώνουν ότι αισθάνονται μεγαλύτερη ασφάλεια, εμπιστοσύνη και ψυχολογική άνεση όταν η υποστήριξη παρέχεται από έναν άνθρωπο του στενού οικογενειακού τους περιβάλλοντος. Ιδίως στις περιπτώσεις όπου η εύρεση Προσωπικού Βοηθού αποδεικνύεται εξαιρετικά δύσκολη, κυρίως στην περιφέρεια ή για άτομα με ιδιαίτερα αυξημένες ανάγκες υποστήριξης, τίθεται εύλογα το ερώτημα κατά πόσο η απόλυτη απαγόρευση συγγενικών προσώπων υπηρετεί τελικά τον σκοπό του θεσμού ή αν θα έπρεπε να εξεταστεί η δυνατότητα πρόβλεψης συγκεκριμένων, αυστηρά ελεγχόμενων εξαιρέσεων, με σαφείς δικλείδες διαφάνειας και ελέγχου, ώστε να διασφαλίζεται πρωτίστως το δικαίωμα του ίδιου του ατόμου με αναπηρία να επιλέγει το πρόσωπο που θα το υποστηρίζει στην καθημερινή του ζωή.»

Η Ερώτηση επισημαίνει παράλληλα ότι εξακολουθεί να μην έχει τεθεί σε πλήρη εφαρμογή το συμπληρωματικό πρόγραμμα «Φροντιστής της Γειτονιάς», το οποίο είχε παρουσιαστεί ως βασικός πυλώνας του συνολικού συστήματος υπηρεσιών κατ’ οίκον υποστήριξης ηλικιωμένων που χρειάζονται βοήθεια στην καθημερινότητά τους, ατόμων με αναπηρία ανεξαρτήτως ηλικίας, καθώς και ατόμων με χρόνιες παθήσεις ή λειτουργικούς περιορισμούς.

Όπως σημειώνεται: «Η καθυστέρηση αυτή δημιουργεί εύλογη ανησυχία ως προς τη συνολική στρατηγική του Υπουργείου για την ανάπτυξη ενός συνεκτικού δικτύου υπηρεσιών υποστήριξης στην κοινότητα, ικανού να καλύψει όλες τις κατηγορίες πολιτών που έχουν ανάγκη καθημερινής φροντίδας.»

Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται και στο γεγονός ότι η ίδια η Ε.Σ.Α.μεΑ. ζητά ο θεσμός να πάψει να λειτουργεί ως πιλοτικό πρόγραμμα και να εξελιχθεί σε έναν μόνιμο και καθολικό μηχανισμό ανεξάρτητης διαβίωσης, ενώ ακόμη και ο Διοικητής του Ο.Π.Ε.Κ.Α. αναγνώρισε δημόσια ότι τα ευρήματα της έρευνας πρέπει να αξιοποιηθούν στον σχεδιασμό της επόμενης φάσης του προγράμματος.

Η Κατερίνα Σπυριδάκη υπογραμμίζει ότι σήμερα δεν υπάρχουν πλέον περιθώρια επίκλησης του πιλοτικού χαρακτήρα του προγράμματος.

Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται στην κατακλείδα της Ερώτησης: «Τρία και πλέον χρόνια μετά την έναρξη της πιλοτικής εφαρμογής, και ενώ έχουν ήδη δαπανηθεί περισσότεροι από 41,6 εκατ. ευρώ από πόρους του Ταμείου Ανάκαμψης, η Πολιτεία διαθέτει πλέον επαρκή εμπειρία και επιστημονική τεκμηρίωση για να προχωρήσει στις αναγκαίες θεσμικές βελτιώσεις. Συνεπώς, οι διαπιστωμένες αδυναμίες δεν μπορούν πλέον να αποδίδονται στον "πιλοτικό χαρακτήρα" του προγράμματος, αλλά απαιτούν συγκεκριμένες νομοθετικές και διοικητικές παρεμβάσεις πριν από την καθολική εφαρμογή του θεσμού.»

Με την εν λόγω Ερώτηση, η Βουλευτής Λασιθίου καλεί την αρμόδια Υπουργό να απαντήσει στα παρακάτω κρίσιμα ερωτήματα:

1. Προτίθεται το Υπουργείο να προχωρήσει στη μόνιμη θεσμοθέτηση του Προσωπικού Βοηθού ως καθολικού δικαιώματος για όλα τα άτομα με αναπηρία που έχουν ανάγκη εξατομικευμένης υποστήριξης;

2. Ποιο είναι το χρονοδιάγραμμα πανελλαδικής εφαρμογής του θεσμού και ποιος ο συνολικός σχεδιασμός για την κάλυψη όλων των δυνητικών δικαιούχων;

3. Προτίθεται να αναμορφώσει το εργασιακό καθεστώς των Προσωπικών Βοηθών, καταργώντας το καθεστώς του εργοσήμου και διασφαλίζοντας αξιοπρεπείς αμοιβές και πλήρη εργασιακά δικαιώματα;

4. Προτίθεται να θεσπίσει σαφές πλαίσιο καθηκόντων και αρμοδιοτήτων των Προσωπικών Βοηθών, ώστε να αποφεύγονται ερμηνευτικές ασάφειες και συγκρούσεις;

5. Προβλέπεται η αναβάθμιση της εκπαίδευσης των Προσωπικών Βοηθών με εξειδικευμένη θεωρητική και πρακτική κατάρτιση ανά κατηγορία αναπηρίας;

6. Ποιες παρεμβάσεις προγραμματίζονται για την αναβάθμιση της ψηφιακής πλατφόρμας και τη διασφάλιση της πλήρους προσβασιμότητάς της για όλα τα άτομα με αναπηρία;

7. Προτίθεται το Υπουργείο να αναμορφώσει τη λειτουργία του Μητρώου Προσωπικών Βοηθών ώστε να αποτελεί πραγματικό εργαλείο αντιστοίχισης διαθέσιμων βοηθών και ωφελουμένων;

8. Προτίθεται να θεσπίσει διαδικασία ένστασης και επαναξιολόγησης των ωφελουμένων, καθώς και διαφανή γνωστοποίηση των κριτηρίων κατανομής των ωρών υποστήριξης;

9. Προτίθεται να αντικαταστήσει οριστικά τη διαδικασία της κλήρωσης με σύστημα επιλογής που θα βασίζεται αποκλειστικά στις πραγματικές ανάγκες και στα κοινωνικά και λειτουργικά χαρακτηριστικά των δικαιούχων;

10. Προτίθεται να δημιουργήσει μόνιμο εποπτικό και υποστηρικτικό μηχανισμό για την παρακολούθηση της εφαρμογής του θεσμού, την υποστήριξη ωφελουμένων και Προσωπικών Βοηθών και την αντιμετώπιση προβλημάτων που ανακύπτουν κατά την υλοποίηση του Προγράμματος;

11. Προτίθεται το Υπουργείο να επανεξετάσει την οριζόντια απαγόρευση απασχόλησης συγγενών Α΄ και Β΄ βαθμού ως Προσωπικών Βοηθών, προβλέποντας ειδικές εξαιρέσεις, υπό αυστηρές προϋποθέσεις και ελεγκτικούς μηχανισμούς, στις περιπτώσεις που αυτό αποτελεί τη μόνη ρεαλιστική λύση ή ανταποκρίνεται στη βούληση και στις ανάγκες του ίδιου του ωφελουμένου;